Apri il menu principale
Conradin de Flugi

1907 A Indice:Decurtins - Rätoromanische chrestomathie, VIII.djvu Alchünas Rimas Romaunschas Intestazione 16 febbraio 2016 25% Da definire

EPUB silk icon.svg EPUB  Mobi icon.svg MOBI  Pdf by mimooh.svg PDF  Farm-Fresh file extension rtf.png RTF  Text-txt.svg TXT
[p. 129 modifica][p. 5]

Il linguach romaunsch.

 

Dapertuot as saint' uossa a dumander 
Che chi saja romaunscha favella, 
Sch' ella poass' ün' origin demusser 
O provegna da quist' o da quella? 
5 Bgers doats 's esterneschan con lur savair 
E cur tuot haun dit — nua vaun a manair? 

Romaunsch vain da „Roma“ ogn' ün po chapir, 
Dalla Roma antica, babuna; 
Our d' pleds et our d' fats as po chönsch arguir 
10 Ch' ell' aunch' huossa in noass mez strassuna; 
Cha' l franzes, l' italiaun et il tudaisch 
Sajan gnieus in ün temp ün po pü fraisch. 

„Seigneur“ vain da „Segner“ 1) a fat tuot schaffieu 
La prova ais pü co palpabla 
15 Ils franzes haun eir dal romaunsch lur „Dieu“ 2**) 
Chi ais quell' essenz' ineffabla; 
Dalla quela tuot nascha, et eir tuot vain 
E cha sün il ots ün cognuosch' il pü bain. [

[p. 130 modifica]

p. 6]

L' italiaun ais paraint da noass bun romaunsch
20 E pero eir da pü giuvna schlatta,
Pü cult ais el sgür et ho pü schlaunsch
Cur cha dallas scienzas as tratta,
Ma el disch sco nus „la bell' aurora“
E cha la virtüt il melg „decora“.
 
25 La lingua tudaischa, a dir la vardet
Ho eir ella bgers pleds our da noassa
Ella ho sieu „Leid“ piglo our da noass „Led“
E sieu „Söller“ d' suler sco bain' s muossa:
Sieu „Fahrlässig“ vain our da noass „varlass“
30 E l' üna sco l' otra inclegian bain „Spass“.

„Schuschuri, fracasch e rantun … ramadam“
Sun pleds d' quasi eguela imegna
Pigle tiers „canera frantur e sfratam“
E dschem vus scha la lingua saj' egna?
35 Tumult aint in tuots in varias culuors
'L romaunsch ais el rich o vus doats signuors?

„Imegna mia bella, tü cour mieu dillet,
Tü chi est il dallet da mi' orma,
Tü chera chi' m rendast containt e perfet;
40 Eau' t vez cha eau vaglia o dorma.“
Quists pleds in romaunsch disch l' inamuro —
O dschem mieus chers doats, ais el pover eir co?

[p. 7] Scha vus doats dimena vulais perscruter
D' inua vegna romaunscha favella,
45 Schi vöglas il prüm vus bain respetter
Tela lingua sco veglia e bella;
Uschiglö' s esternais vus sainza savair
E cur tuot vais dit — nua gias a manair?

no matchModifica

  1. Nus dschains „Segner“ unicamaing tchantschand da Dieu e da Cristo.  Un „Seigneur“ terrain ais tar nus be ün „Signur“. 
  2. Il pled „Dieu“ as chatta scrit uschea in romaunsch, nellas eteds las  pü remotas. 


[p. 15]

La prümavaira.

 

Udi, udi la randulina chaunta, 
Que cher utsche in tuots lös rispetto. 
Guarde, guarde co cha la naiv 's alguainta, 
Ach allegress la prümavair' ais co! 
5 Salata vain, craschun e lavazignas, 
E strepitand croudan dals munts lavignas.

[p. 131 modifica]


Reptils as mouven nella terra svessa 
Chi 's fitt' a poch a poch con reras fluors, 
E bella vitta novamaing 's intessa; 
Schi traun ter tuot as sdasda sü eir l' uors: 
La prümavaira tuot Creo ressainta 
E sün il clamm divin tuot as movainta. 

Rantuna la muagl' in stall' e müggia, 
Paschüra vez 'l' a gnir e liberted; … 
Il tor alter dvaint' inquiet e sbrüggia 
E tuot repiglia gust, vitta e fled; 
Il bel chavalg saglia our d' allegria 
Et agnellets be nats faun compagnia. 

Il fled de Dieu remouva la natüra 
20 Our da sieu sönn bain lung, e bain quiet 
'Ls orizis sun passos et in bgerüra 
Comperan nouvs oggets chi faun dallet; 
Las minchüllettas uondran las champagnas 
E vitta 's muoss in valls e sün muntagnas. 

Vzais qui e lo las varias chürallas 1
Svoland e 's agitand con taunt plaschair; 
Be aunz pochs dis d' la moart quasi vasallas 
La' s vez' ün uoss in glori' a cumparair: 
Imegna sun, chi disch cha eir noass' oarma 
'S adoza sü in cel, cur cha sieu corp' s in dorma. 

Schi viva vitta dapertuot as muossa, 
Que pera ün bel muond be nouv creo; 
Ma bger pü bel co quel cha nus vzains uossa 
Ais sgür quel oter a nus reservo: 
Perque ludain noass Dieu damaun e saira 
Et allegrainans sür sia prümavaira! 


[p. 19]

Al pövel grischun.

 

Pövel grischun 
Eau 't fatsch mia reverenza! 
Contuot ch' ün 't nomna con indifferenza, 
… Cler est, e bun.

[p. 132 modifica]

 

5 Tü est concord, 
Concordia 't ais innata; 
Tü voust il bön, e brich a speda tratta, 
Ma d' bun accord. 

Tranquillited 
10 Uorden et armonia 
Mainan dalöntsch, e sun l' unica via 
Tiers liberted. 

Bger hest gia fat 
Sainza cha' l saung as schoda; 
15 Pövel grischun, tü fest que chi bain oda 
A trat. a trat. 

Sajas persuas … 
Cha' l grischun sgür non dorma: 
El voul il bain del chüerp et eir dell' oarma, 
20 E fo sieus pass. 

[p. 20] Noass pövel ais 
Containt sainza richezza —  
Saun e robust, e ho taunta clarezza 
Co 'n tuot pajais. 

25 In bgers chantuns … … 
Luxo, magnifizenza 
Un fer poch svizzer, e plain d' prepotenza: … 
Che dschais babuns? 

Nus respettains 
30 Voass fats, voassa üsaunza, 
Fains noass dovair, mettains sün Dieu la spraunza 
E chaminains. 

Nus dschains „Bab noass!“ 
Da Calvin e da Roma, 
35 Ma che fo que? — nus essens frars insomma, … 
„Un Dieu“ ais noass. 

Pövel grischun 
Eau 't fatsch mia reverenza! 
Contuot ch' ün 't nomma con indifferenza 
40 Cler est, e bun. 

[p. 133 modifica]p. 21]

L' oarfnetta.


He na baitett' et ün sulam 
Un curtin et ün' era, 
E da mieus velgs il tschuvertscham 
Sco eir oter daspera; 
5 Massera sun, se cuschiner 
Et in bger ot' r am lasch chatter. 

Ma stüv' in ais bella, ho sulalg 
Da la damaun fin saira, 
Da stüv' in chambr' ais be ün salg 
10 Sü da burel per vaira; 
Pino füss tuot uribel bain, 
E be „ün tel“ auncha stess bain. 

He duos vachettas in nuvilg, 
Giglinas, chevras bescha; 
15 Lavur del tuot, non guard per stilg 
E sun sgür da bun escha. … 
Mieus velgs 'm haun tratta inandret: … 
Ach sch' els vivessan, che dallet! …
 
[p. 22] Els 'm haun mussed' in Dieu a crair, 
20 Missa sün dretta via, 
'M haun banduneda sün revair 
Per que non he fadia. 
Che serva 'l muond greiv da pigler 
„Nus essans qui be per passer“ —

25 Il cel ho fat, eau non' m almaint 
Cunbain sun tuot suletta; 
Ma con radschun met eau gio plaunt 
Considere — giuvnetta — 
Giuvnetta sun be da vainch anns 
30 E non cognuosch üngüns malans. 

Ma chamined' e mieu murütsch 
Sun gurnieus con vitgäargia, 
In talvo fain, rasdiv, patütsch 
Tuot sco ma mamma, Cleargia, 
35 La quel' a sieu temp ho survgnieu 
… „Un tel“ be sco chell' ho vulieu.

[p. 134 modifica]



Chatscheder eir' el, con schlupet 
Giaiv' el per valls e giandas 
Zieva 'ls chamuotschs fin sü 'l vadret 
40 Stand our fadias grandas; 
E bgerras voutas 'l ho ün vis 
Gnir bain chargio da somm ils sphis. 

[p. 23] Cuntuot per chatscha arsanto 
Eir 'l homm da tuotta stima, 
45 Bun, scort, adret e reposo 
Bricha „na buna … glima“ 
Sco ch' ün sul dir per fer incler 
Ch' ün tira fich sün il mel fer — 

El faiv' a temp tuot sas lavuors, 
50 Mnaiva svess la pignela 
E con ils früts da sas süuors 
Con fotsch, badilg e pela, 
Ho 'l fat a me ün let bain lam 
Per ch' eau non dorma sün il stram. 

55 Un homm usche ais sgür bain rer, 
Bel, bun e da scortenscha, 
Scha 'm vain „ün tel“ no 'm fatsch sfruscher 
Ne muoss sgür me rüglenscha, 
Ma sun containta … sco ün raig 
60 E Dieu 'm do bain nel sench alaig. 

In tel möd giaiva ruminand 
Un di na giuvintschella 
Chi del rest vaiv' ün lod bain grand 
Na trida — pü tost bella; 
65 Be vaiv' l' a ün grand vöd nel cour, 
Uossa vzarons che gnit land' r our: 

[p. 24] La tmaiv' ün po las arimuors 
(Un sainta que in chüna) 
Ils mats quintaivan grand sgrischuors 
70 Sco 's fo in giuventüna; 
Un vaiva vis, l' oter sentieu 
E 'l terz quel 's vaiva ischnuieu.

[p. 135 modifica]



Na saira zieva id' in let 
E miss' in maun da Dieu 
75 Güsta nel prüm e dutsch sönnet: 
Che granda ravaschia?! 
Un strepitus e sul sfratam 
Scu vess survgnieu la ches' ün sdram. 

Che vaiv' la da pigler a maun 
80 Noassa abanduneda? 
Con temma stett' la fin damaun 
La pouvr' anguschageda; … 
Ma cur il di as palantet 
Giet ella e verifichet. 

85 Rie scha vus vulais del cas: 
Que eir' ün piz pchürina 
Crudo in chadafö a bass 
Tres cuolpa d' na mürina; 
La corda vaiv' la rusgiglo 
90 E 'l piz pchürin' eira crudo. 

[p. 25] La buna matta stovet rir 
vzand uoss la chossa clera: — 
„He gieu na temma da murir“ 
Schi sgür cha' l bger be pera“ 
95 „Pero qualchossa saro bain“ — 
„Na na, suletta no 'm convain!“ 

Gia eiran stos bgers tramagluns 
Intuorn noassa giuvnetta, 
Forza traunt 'r aint eir qualche buns 
100 Ma gnaun ün chi l' alletta: 
Al tandem gnit „ün tel“ chi fet 
Cha in sieu cour l' amur spuntet. 

L' amur ais pitschen, mo darcho 
Ho 'l üna forza viva 
105 Surtuot cur el ais bain fundo 
Schi vain el saimp' r a riva; 
Quia stabilit el zuond da scort 
„Quists as daron per vitt' e mort!“

[p. 136 modifica]



Quist tel, giuven da senn et cour
110 Con ün fer chi bain plescha,
Fitto dad aint, fitto dad our,
Vaiv' üna vitta escha: …
Tres sa lavur traiva el vi
Sieus vegls cu 'l paun d' iminchadi.

[p. 26] 115 Quist sieu agir plaschaiva fich
A noass' infatschendeda
Perque l' amur fet qui ün strich
Als oters quista geda,
Ils quels crajaiven cha 'l povret
120 Survgniss eir el ün bel gierlet.

'S chattand sulets quists innozaints
'S guardavane con brama
Sco sch' els as füssen gia paraints: —
„Chi so scha ella 'm ama?“
125 „„Ach sgür, schi sgür quist ais ün tel““
„„Chi qui in terra fo mieu cel!““

Con quists imaints bain bod d' accord
Fütten ils duos felizis
„Nus essens noass in vitt e mort“
130 Tels eiran lur güdizis:
Ils cours as vaiven dos ün tütsch
Las buochas poi' s detten ün bütsch.

Quist füt ün suffiziaint sage
Sü 'l pach d' eterna lia,
135 Et in poch temp 's dett' n els l' ane,
Que füt bger allegria;
Et eau chi ho quist requiunto
Gnit eir a nozzas invido.

Per non ster interamaing sü' l serius he compost alla sperta et miss tiers quist leiv prodüt, chi vess eir da compruver cha noass romaunsch po 's volver, et ch' el posseda infinitamaing bgers pleds egians et interessants, l' etimologia dels quels eau lasch sur als doats da chatter no.
Nel rest am soprasto da dumander schüsa d' havair lascho fluir il pled „tütsch“ in tschantschand dell' uniun dels cours. Eau se bain cha nus dschains „ils cours 's incuntran, as chattan“ … e bricha as uortan, as tütschan. Que ais

dimena dit in spass. [p. 137 modifica][p. 28]

Las stailas.

(All' insensibel.)

 
 
Scha tieu cour non ho pudieu
In il cuors da tuot tia vitta,
Esser me brich comovieu
Schi ve no ch' eau at aditta,
5 Que chi 'l anim inflessibel
Renda dozil e sensibel.

Cur il di ais trapasso
E la noat ans circondescha
Guarda 'l firmamaint fitto
10 E d' bun anim contemplescha,
Lo nell' imensa planüra
Dellas stailas la bgerüra —

Lur splendur amabla, rera
E quels ratzs chi saimper vaun,
15 Quels at dian con vusch zuond clera
„O admira crastiaun!“
Dieu tres nus as manifesta
Cha tieu anim fraid non resta.

Poust tü bain ess' r insensibel
20 In ün usche bel momaint?
Ach na! quaist non ais pussibel;
Sgür eir tü est piglio aint:
Eir sün te taunt ho vittoria
E tü dest a Dieu la gloria.

[p. 138 modifica][p. 39]

II Bap noass.


Eau admir da Dieu la grandezza 
Eau ressaint da Dieu la bunted, 
Eau vez aint mia egna deblezza 
E non se co proferir pled; 
5 Dieu pero ho permiss ch' eau dir poass: 
          Bap noass! 

Mi 'oarma am disch cha Tü Segner 
Abiteschast in lös beos, 
Ch' ella dess vi da Te be 's tegner 
10 Per havair il pü nöbels pos, 
Cha Tü voust eir me immortel: 
          Quel ch' est in il cel! 

Ils aungels quels chauntan Tia gloria 
Il firmamaint tschauntscha da Te, 
15 La natüra con vusch … sunoria 
Al professa sincera fe, 
Perque 'T adorand disch eir 'l homm: … 
          Sanctificho vegna Tieu nomm! 
[p. 40] Tia pussaunza ais ineffabla 
20 Tieu reginam quel ais perfet, 
Tia vöglia sencha e stabla; 
Ach sclarescha eir noass intellet, 
Cha 'l homm dvainta bun, güst e prus 
          Tieu rginam vegna tiers nus! 
25 Cur greivs meis visitan la terra, 
Cur il cour air fich contristo, 
Cur l' ödi fo nascher la guerra 
Cur l' umaun ais tuot aggravo 
Disch l' anim … chi Dieu ressainta: … 
          30 Tia vögla dvainta! 
In cel ais perfett' armonia. 
In cel lo non ais üngün led; 
Ach poass' que dvanter eir a quia 
Ch' ün salva tieu otissem pled, 
35 E cha 'l umaun crees as serra: 
          Sco in cel eir in terra!

[p. 139 modifica]

Ach Segner! Tia terra abbuonda 
Scha nus be vulains cultiver 
Schi ho ogni ün sgür avuonda, 
40 Tü piglast pe 'l crescher pisser; 
Ach laschans quaist bain vi e vi: 
          Do 'ns noass paun d' iminchadi! … 
[p. 41] Sulet est perfet, Dieu otissem! 
In nus ais il pcho dominant —  
45 Ach guarda con ölg benignissem 
E grazcha ach fo 'ns Otregnant! 
Tü chi sezzast in mez ils beos 
          Perdunans noass pchos! … … 
Noass' oarma dels pchos as ressainta 
50 Ils quels non savains inumbrer, 
Ach cha la rüglenscha 's palainta 
E 's reconziliescha cu 'l frer; 
Fo tü ch' nus sinceramaing dschains: 
          Sco eir nus perdunains! 
55 Nel muond ais zuond bgera deblezza 
Et üngün non ais sainza fall —  
Il bger ais errur — que as vezza 
Del rest essens tuots d' ün metall; 
Perque perdunain ils erruors: 
          60 A noass debitaduors! 
Tü sulet, tü chi regnast o Segner, 
Tü sulet, o Dieu, poust ans mner, 
Ach laschans sul vi da Te 'ns tegner, 
Sul nella virtüt 'ns allegrer: … 
65 In noass cours, Tü evda luaint: 
          E no 'ns mner in appruvamaint! … 
[p. 42] Il mel dapertuot circondescha 
La zuond povra umanited, 
Il mel cumanzo saimper crescha … … 
70 E main' a dolur e grand led; 
No 'ns lascher cruder in ün tel: 
          Mo spendrans dal mel!

[p. 140 modifica]140 Conradin do Flugi

Segner! eau 't veneresch, eau 't am: 
          Perche Tieu ais il reginam! 
75 Sün l' univers hest la vittoria: 
          La pussaunz' e la gloria! 
Cun bain pover schi Tieu sun: 
          In eternum! 
Eau lod Tieu divin dictamen: 
          Amen! 

[p. 8]

L' incraschantüna.


(Our dal tudaisch.) 

 
Cour mieu cour, perche' t attristat,
Da che vain tieu sospirer?
L' ais eir belg in pajais eister,
Cour, o cour che 't po mancher?

5 Que chi 'm mauncha? Tuot am mauncha,
Sun qui taunt abanduno.
L' ais eir belg in pajais eister
Ma la patria non chat co.

Vers la patria tuot 'm attira,
10 Vuless ir allo bain tod,
Vair mieu bap, vair mia mamma
Vair ils munts, las valls e 'l god.

Eau vuless udir las schellas
D' la muagla chi mugind
15 Cur ils pasters clamman oura
Vers il pascol vo saglind

[p. 9] Darcho vair vuless la pizza,
E 'ls vadrets lo traunter aint,
Nua' ls allerts chamuotschets saglian
20 E 'l tragant non po 'navaunt.

Vair vuless noassas chesettas
E sün tuot ils üschs 'm fermer,
Salüder qui l' ün, lo l' oter
E con els am badanter.

25 Qui nell' eister chi me 'm amma,
Chi da cour am serra 'l maun?
Schi, nel rir del infaunt svessa
Chat qualchossa d' bger pü straun —

[p. 141 modifica]

Ma che serva mia tristezza,
30 Völg suffrir, völg indürer; …
Scha Dieu voul schi po que 's volver …
Ch' eau a chesa poass turner. …


[p. 10]

Oraziun.


(Our dal tudaisch del Seume.)
Mieu bap chi 'm dest proteziun
Eau se taunt poch que chi' m ais bun
Ch' eau non se brich per che 't rover: —
     Eau am teng be
     5 Sulet vi d' Te
Tü chi per cert sest bain am mner.
Una vardet pero vez aint:
Fo 'm esser bun, güst e pazchaint
Schi sun eau saimper in sgüranza.
     10 Il rest am vain
     Sgür sco 'm convain
Da Te chi est sulet ma spraunza.


[p. 14]

Plaunt sur l' Italia.

(Our dal Italiaun del Felicaja.)



Italia, Italia, tia soart ais steda tela
Cha infelizis duns d' bellezza 't sun concours,
Funesta doatta d' infinits doluors; …
Cun doli portast tü fortüna mela.

5 Pür füssast tü pü ferma, o almain pü trida
Per cha da pü at tmess' ün, o almain
Amur non vess per te chi d' tia bellezza plain
Squasi 's alguainta, et a moart at sfida!

Cha gio dals munts non vzess eau grand marmaglia
10 Armed' a gnir, ne da saung tinta
Bavess l' uonda del Po la gallica muagla,
Ne eau at vzess con speda estra tschinta

Batter cu 'l bratsch da quel chi at arsagla
Per viver saimper o vandschedr' o vinta.

Quaunt inavaunt cha quistas traduziuns hegian esaurieu l' imaint dels
originels, lasch sura ad' oters da güdicher. Eau non he miss grand stüdi
landervi e völg cotres unicamaing dir cha' ls romaunschs paun:
     „Ler, et zuond bain incler
     Sco eir in rimas translater.“

[p. 142 modifica]

Alchünas Rimas Romaunschas [II].

Coira. Stamparia da Pargätzi & Felix.


[p. 7]

Il di dellas imsüras.

(1809.)


Sü! cha hoz ais di d' imsüras,
Sü! … ad alp, ad alp pür giain,
O che gusts, che allegrias
Quaist bel di in sè contain!

5 Sü! vus cheras giuvintschellas,
Sü! vus giuvens et infaunts,
Sü! vus vegls, chi vais la forza,
Sü! — eir vus saross containts.

Et a paina spunta l' alba
10 Regna già grand movimaint,
Ils chos d' alp e las masseras
Già la not sun ieus avaunt.

Sü pel munt ad ir as vezza
Glieud — sco füss processiun,
15 Però brich con quel strett uorden
Ne cun seria chanzun;

[p. 8] La chanzun dad hoz ais „giubil“,
Cò e lo vo ün mantun,
Et a tratt, a tratt as ferm' el
20 Giubiland con ot strassun.

Ogni anim as movainta —
L' ir in sü non ais pü greiv,
Et ogn' ün zuond bain ressainta
Cha sü 'l ot il muond ais leiv!

[p. 143 modifica]

25 Uossa vain ad els incunter
Rös' alpina, chera flur!
Giuvintschella splendurainta,
Da nos munts tü est l' onur.

Inozainta sco tü, bella,
30 Ornamaint als sieus, sco tü,
Saj' eir ogni giuvintschella,
In nos crees pigleda sü!

Et a l' alp ognün arriva,
Aintr' in tegia col „bun di“
35 Tuot l' incuntra con „eviva!
Bain fat hest da gnir eir tü.“

[p. 9] E 'l sain — ch' ais qui bap da chesa
„Non he vin“, disch „ma bun latt,
„Tschigrun frasch forza als plescha —
40 „Bast' ogn' ün tscherna sieu tratt.“

Löng nun düra quista scena,
Üna vusch clama: „giain our!“
Tela vusch dvainta comöna,
E tuot disch: „giain our, giain our!“

45 Sün que s' vezza our sü l' era
Il bel tröpp as svilupper,
Na famigl' il tuot be pera
Gnida qui per s' allegrer —

Vegls e reposos s' allien,
50 Tscherchen lö per s' reposer,
E sinceramaing as dian,
Da lur vita l' arriver.

Tel raquint ais zuond plaschaivel
El contain fats averos,
55 Chi con sciugo, con franchezza,
Con umur sun requintos.

[p. 10] Sün il plaun la giuventüna
As diverta con dallet,
E l' amur qualvouta aintra
60 Sco el ais qui — pür e nett.

[p. 144 modifica]

Ils infaunts vaun fand zambellas
Schadanos peran nel ot,
Chi sò fer, fò las pü bellas,
Admonieus 's quietten bod.

65 Uossa il solagl anunzia
Cha 'l mez di non ais dalöntsch.
Giuvintschellas cò as guardan; …
Il perche? s' chapescha chönsch —

Un so bain cha ris in gramma
70 Ogn' ün mangia con plaschair:
Ch' el aquista güsta taimpra
Giuvintschellas vaun a vair.

O guardè que chi apera — ?
Giuvintschellas vegnen lò
75 Duos — portand üna chüdera
D' ris in gramma, combla, nò

[p. 11] Quist ais segn per tuot las otras
Lur chavagnas da tschercher,
Lur chavagnas chi sun plainas
80 D' robas bunas da mangier.

Qui non 's tratta tschert da maisa —
Maisa ais il verd terrain,
Et ogn' ün qui pigla plazza,
Tenor craja ch' il convain.

85 O bel queder da natüra!
O convivi rer, pel vair!
Raigs e princips, a lur maisa
Sgür non haun taunt grand plaschair —

Quista maisa vain servida
80 Da las giuvnas — schi da prus —
Bgerras robas, bain condidas
Offran, in möd grazius,

Per ünguotta las chavagnas
Vaiven ün uschè grand pais! —
85 Però tuot ais roba simpla,
Mo gustusa, del pajais.

[p. 145 modifica]

[p. 12] Vin aquìa non fluescha,
Mo tuottüna leggers sun —
„Che ais que chi' ls animescha?“
90 Dumandess qui „il ot tun“.

La fragranza del convivi
Ais il spass chi qui vain fat;
Ün bel spass, chi non offenda
Mo revain … ad ogni tratt.

95 Sadulos e dispostissems
'S leiven tuots, as allegrand
Sün tuot que chi gnarò auncha,
Il chè eau vegn raquintand:

Inua l' era ais planiva
100 'S vezz' ün coro as unir,
E quist ais la giuventüna
Chi, cul sot, 's voul divertir.

Musicants sun giuvintschellas
Chi as mettan a chanter
105 E lur giuvens löng non spetten
Per as metter a suter.

[p. 13] Our la bella giuvna chaunta
Chi mè non vuless suter?
Ad alchüns il cour 's alguainta;
110 Quist „l' ot tun“ non so incler —

Al „ot tun“ eau 'm permet quia
Il „perchè“ sch' eau poss, d' sclarir
Eau non sè però sch' el bada,
Ne sch' el voul, o so 'm chapir — :

115 „Que non ais la sela bella,
Que non ais l' Orchester bun,
Mo la chossa natürela
Chi a l' anim do 'l vair tun — “

Mo laschain al muond, ch' ais vari
120 Ogn' üsaunza, sainza spredsch,
Be atgninsans a las nossas
Chi — tiers l' hom da bain, haun pretsch.

[p. 146 modifica]

Circondò, il crees ch' eau dschaiva,
Ais da bgers chi haun plaschair,
125 Our dvart quel sun otras gruppas
Chi 's diverten, sco s' po vair.

[p. 14] Infrataunt üna vusch clera
„Al cafè“! 's sainta tunand,
In triunf la grand' chüdera
130 Darcho giuvnas vaun portand.

E darcho la stessa maisa
Cha natüra ho … stais our,
Serv' a tuots chi vöglen … baiver …
Il cafè — chi allegr' il cour.

135 La chavagnas as movainten —
E cun cordiel vulair
Ad ogn' ün ch' ais qui 's spreschainten
„Scha que gust' am fò plaschair!“

Et in que ch' ün mangi' e ria,
140 Giò pel munt s' vezza a gnir
Mandra d' vachas chi 's avia
Vers il stevel, nua voul ir.

Sün que ogni ün s' alvainta:
„Vez ma grischa“, disch cò ün;
145 „Vez ma coatschna“, disch lo l' oter
E las sias vezz' ogn' ün —

[p. 15] Löng non düra cha nel stevel
Tuot il tröpp già ais rantò,
Et ün vezza cha 'l cher muvel
150 Bain cognuoscha chi ais cò —

Ils pastuors vaun suot a munscher,
Ils chos d' alp 's faun vi del pser,
Con autorited comanden
Ch' uossa salda 's daja ster —

155 Sco füss ôr, vain fat la paisa
Del bun lat no tiers portô
E dasper', sün üna maisa
Dal nuder, tuot vain notò.

[p. 147 modifica][p. 22]

La chüralla. 2)


Dim chüralla, d' inua vainst,
Con tas elas splenduraintas,
Et inua me voust tü ir
Con que schvoul, chi vo a staintas;
5 Uondagiand vest vi e nò,
Sgür cha aivra est ün pò?

[p. 148 modifica]



Forza sun bain aivr' ün pò —
Mo dad her in nò am pera
D' esser in elisio! …
10 Intuorn me tuot begl 's risclera,
Et eau 'm chat in giodimaint
Müravglus et incontschaint!

Vil insect eau eir' aunch' her,
E non se brich tres che chüra
15 Elas he uoss' per schvoler?
Mo l' algrezcha mi' ais püra! …
Bellas fluors vez con dallet,
Tschütsch da quellas meil perfet.

[p. 23] Saduleda schvoul nel ot
20 Am fermand sün ogni tschima,
A quel esser eau dun lod
Chi 'm ho demusso la stima,
Our d' ün verm … da 'm vulair fer
Aungel, per il celebrer!

25 La chüralla, requintand
Que ch' ell' eir' et ais dvanteda,
Al umaun pera ir dschand:
„Sü a tschel volva … l' ögleda!
„Da quist muond stoust tü partir —
30 „Mo ti' orm' in tschel dess ir!

„Tü, bger pü co 'l miser verm
„Hest il drett d' eterna vita —
„— L' univers non ho ün scherm
„Chi, sco tü, con spiert, l' infitta —“,
35 La chüralla non disch mel —
Schi guardain, containts, a tschel!



[p. 24]

Il perchè.


 
Vhè! in prümavaira
Tuot revain darchò,
Müravglüsa vgnüda —
Dieu saja lodô!

[p. 149 modifica]


5 La pü leiva plaunta
Tuorn' a resüster,
Vita as palainta
Nua mè l' ögl po trer.

Mo — in terra posan
10 Bgers da nos dillets —
Perchè mè non vzains nus
Da quaist semm effets?

L' hom ais üna plaunta
Chi qui non revain,
15 Si' essenz' ais l' orma
Chi in tschel be prain —

Guard' a tschel schi vezzast
Tü a splendurir
Que chi qui sün terra
20 Non dess pü revgnir!


[p. 31]

Quel ais poet?


Poet clam eau quel chi ressainta
Cha l' Univers ho ün Patrun! …
Chi 'l ho creo, e chi 'l movainta
Ch' ais tuot pussaunt, ch' ais sench e bun.
5 Poet non clam eau quel chi craja
Cha l' Univers da sè be giaja.

Poet clam eau quel chi descriva
Las ovras del Bap eternel
Con viva … forza, et arriva
10 Ans fer amer e crair in El!
Poet ais quel chi edificha,
E chi sclaresch' e vivificha.

Poet clam eau quel chi admira
Nella virtüd ün früt celest,
15 E chi tres ün bel chaunt attira
Tiers la virtüd, la dand attest;
Contribuind cha l' hom la tscherna
A pro d' si' orma, ch' ais eterna.

[p. 150 modifica][p. 35]

Ün bel cudesch.


Ün bel cudesch sto aviert
Da contin a nossa vzüda,
Quel attonit renda 'l spiert
E noss' orma el salüda;
5 Dieu l' ho scrit, in möd zuond cler,
Imprendain quel ad incler!

„La natüra“ e 'l nomnò,
Da grand pais tuot que ch' el tratta,
Ogn' ün rest edifichò,
10 Chi vi d' el plaschair be chatta,
Müravglus ais sieu contegn;
L' ais da Dieu, ün cudesch degn!

Quist bel cudesch sto aviert
Da contin a nossa vzüda,
15 Quel attonit renda 'l spiert
E noss' orma el salüda,
Imprendand quel bain a ler
Gnins eir lò Dieu a chatter!


[p. 47]

L' Inviern.


La naivetta, la naivetta
Vain da tschel a flöch, a flöch;
Onduland sco las chürallas.
's mett' la giò a töch a töch.

5 E nos mauns, e nossas vistas
Butscha ella in möd zart,
E que pera ch' ell' ans porta
Un salüd da buna vart —

[p. 151 modifica]



Ella bütscha eir las fossas
10 Nua nos chers staun as fermand,
Ell' als disch: „eau vegn d' sü sura,
D' inua Dieu gnarò 's clamand.

Ella metta gio si' era
Sün ils munts, nels gods e pros;
15 Ella disch a la natüra:
„Uoss' ais l' ura da tieu pos — “

E quell' era ch' ella stenda
Ais ün candid vestimaint,
Et in quel s' intessen rösas
20 D' admirabel splenduraint! …

[p. 48] Schi! … l' inviern ho eir bellezzas,
Tschert eir el ho sieus dallets —
Tuots ils gros della natüra
In lur esser sun perfets.

25 Crouda, crouda pür, naivetta,
Gnand da tschel a flöch, a flöch,
Onduland sco las chürallas,
Tuot cuvrind a töch, a töch;

Ta cuverta be cuverna
30 La stagiun chi zieva vain,
E chi 'ns disch con vusch eterna
„Resüstaunza tuot contain!“

[p. 49]

Sün la mort da mia mamma.

(1828.)


Tü est davent! o chera degna mamma,
Sovenz am vaivast dit: „eau bod saregia lò
Inua nos Bap etern tiers sè am clama,
Inua bgers da mieus chers, da löng, El ho clamò.

5 Dieu he chattò in Sa Sencha scrittüra,
Mieu cour l' ho pigliò sü con grand dallet! …
E cler l' hè vis eir in sa grand natüra,
Quaist ot bain he giodieu, ch' ais bain il pü perfet! …

[p. 152 modifica]

Per que, cur part, non vair, mieu cher, fadia; …
Viva containt in Dieu, fò tieu dovair! …
Tü vainst, con tuots, eir tü la stessa via
Chi maina tuots a l' allegrus revair.“
Mas larmas culen! eau 'm rassegn, o Dieu,
Ella 'm ho dit „cha tel ais Tieu vulair.“

[p. 50]

Al spiert da mia mamma.

 
Spiert da ma mamma, da pêsch e plain d' fè
Spiert da ma mamma, o resta con mè!
Dom tia cretta, taunt clera e ferma,
Dom tieu serain, e tieu ümil bel fer;

Fo cha, sco tü, eau il bön saimper tscherna
Muossam, sco tü, a favler et urer!
Spiert da ma mamma, da pêsch e da fè
Spiert da ma mamma, sto saimper con mè!

[p. 54]

L' amur da mamma.

Chi po depinger ils dallets — las painas
Chi a la mamma scuorren nellas vainas?
Il dutsch sperer,
Il greiv pisser
Chi 'l spiert e l' orma sia faun agiter?

Un di na mamma sossamaing cridaiva,
Sieu unic figl, la mort rapieu avaiva;
Sieu figl dilet,
Tuot sieu dallet,
La mort, la sombra mort, con se piglet!

Sco füss la mort ad ella gnid' in fatscha,
La vess piglèda in sa fraida bratscha,
E pü, bger pü —
Tuot ruotta sü
Clamaiv' la: „mort, schi mort, o piglam tü!“

Un sacerdot ad ella s' avizina:
„Tieu figl partit sün volonted divina —
Guard' Abraham
Chi sün il clam
Disch: Dieu, sun pront at der il figl ch' eau am.“

[p. 153 modifica]

153

[p. 55] „„Sench hom““, replicha la adoloreda,
„„Respet tieu dir, ma non rest consoleda:
Mieu figl hè pers,
E l' Univers
25 Non pò, me pü, am der que ch' eau he pers!
Dieu 'l cour da mamma memma bain cognuoscha—
E me vess El miss quel in taunt anguoscha — :
Ad Abraham
Fet el il clam,
30 Sarah vess dit: mieu Dieu, eau memma l' am.““

[p. 59]

Als romaunschs ladins.


Romaunsch vain da „Roma“, ogn' ün pò chapir
Da Roma cur eira latina
La fertil mamma, in sieu parturir,
Parturit eir la lingua ladina.
5 E tet idiom, antic, … a nus cher,
Verguogna füss bain da l' abanduner!

Un pövel estais tschantschaiva tel pled,
Nel temp nûa manchaiva scrittüra,
In alura avaiv' el vita e fled
10 Sieu tipo s' estend' in bgerrüra.
Mo a poch, a poch almain ais el gnieu,
Però tuot affat non e 'l auncha svanieu!

Impedin il svanir da nos pled matern,
Nossa chera e dutscha favella!
15 Non badain sch' ün fo da quella schern,
L' ais vegla, sonora e bella;
E cunbain l' ais uossa neglet linguach,
A nus tuots procur' el ün grand vantach —

[p. 60] Un romaunsch po ir in qualunque pajais
20 Cha la lingua da lò ais bod sia —
Quist ais argomaint da zuond grand pais!
„Co 'l romaunsch as chatta la via“.
El renda fazil il seri stüdgier
Dad oters linguachs, ch' ün voul s' proprier.

[p. 154 modifica]154 Conradin de Flugi

25 Perque, o romaunschs, non lasche dal romaunsch,
Remettè 'l sün la via chi 'l tuocha,
Del il tun chi 'l convain, e del pü schlaunsch
El ais pled chi uondra la buocha.
E 'ls terms chi as maunchen vi e nò,
30 Piglels d' ün linguach chi ais parentò.

Guardè sü 'ls Inglais, e sün oters pü
Chi — per 's metter sün ota chamma,
Con pleds tuot esters haun fitò sü
La povra e debla lur màmma.
35 Perfin il tudaisch — chi sgür non ho bsögn —
Con esters linguachs ho ridicul fatschögn? —

Eau sun però sgür cha taunt vus non fais — :
Per inrichir vossa lingua,
Tiers vos paraints il pü fazil chattais
40 Que chi tuna, e chi 's distingua;
[p. 61] Il latin, il spagnöl, e l' italiaun
Quists sun ils linguachs chi per nus as afaun.

Non crajè, conromaunschs, ch' eau, be per rimer,
Hegia scrit quista debla mia rima — ;
45 Con raschun tuorn eau a replicher:
Da vos vegl idiom fè pür stima!
L' ais ütil e bel — nos buns vegls l' haun tschantschò
In chüna con nus, e pigliand cumiò — .
 
Mia rima eau glivr' dschand „viva 'l Romaunsch!“
50 Tü pled chi hest fantasia,
Tü pled quel gugent eau leg o tschaunsch,
Tü pled chi conservast ün Dieu!
Cha quel tè conserva, per l' honorer,
Per servir ad ün pövel ch' ais liber e cler.

[p. 70]

Benedict Fontana.


Da Benedict Fontana vögl eau as requinter,
Co ch' el, con cour eroic, la patria sò salver;
La patria ch' el ama, per sia Liberted
Per quella el combatta, fin a sieu ultim fled!

[p. 155 modifica]

5 Austriaca armeda s' avaunz' a nos confin,
La Liberted voul batter, metter a quella fin.
Tuot bain dispost gia eira, sül plaun dit „Malserhaid“
Inua ün vulaiva stüzer tel empia said.
 
Fontana, ch' ais fontauna da Liberted dvantò,
10 Sco ün liun s' alvainta — liun infuriò,
Chi l' inimi sieu vezza incuntr' ad el a gnir
Pel metter in chadagnas, sieu tuot per al rapir.

Fontana, ch' in Dieu craja, et ais vair cristiaun,
Avaunt Dieu as prosterna, con quels chi con el vaun:
15 „Da Tè, o Dieu, vain forza, cur ün voul bain op' rer,
„Nus essens sün Ta via, o Dieu fo 'ns triumfer!“

[p. 71] Con grand curaschi 's bütten sün l' inimi crudel
E sco liuns combatten, avaunzen, rumpen quel.
L' eroic nos Fontana, battand sagla sü 'l fort,
20 Co 'l challa üna launscha, chi bod causet sa mort.

La mort ch' el in sè sainta, no 'l fo zuond ischnuir,
La Liberted, la patria, per quellas voul murir!
Con sieu maun dret retir' el la launsch' our da sieu sain
E la terribla pleja, il schnester serro tain.

25 Sentind ch' el auncha viva, … sieu bratsch dret fo 'l valair
E quist sulet, in vaira, a bgers la mort fò vair.
Manchand dad ogni forza, Fontana ais crudò,
Eguel a la lavigna — crudand ho' l bgers schmachò!

Sainta, o patria mia, que cha quist hom fich cher
30 Per cumio ans lascha, nel ultim sieu favler:
„Be ün sun eau, chi mauncha, per tel non 's confondè!“
Quists ümils pleds comoven, daun spraunza e daun fè.

[p. 72] Sgür quasi d' la vittoria, gugent rend' el sieu spiert:
„La liberted triunfa“, quist ais sieu ot cufüert.
35 E pü co mè las launschas, d' sieus valorus compagns,
Abatten, feran, schatschen, nel saung faun ellas bagns.

[p. 156 modifica]156 Conradin de Flugi

Decis' ais la battaglia, ils inimis battieus,
Tschinch milli d' els as vezzen sü 'l „Malserhaid“ sternieus. …
Divers dels nos lo posen, eroicamaing crudos,
40 A l' Austria els dian: „Lasch' ils Grischuns in pos!“

Fontana, ch' ais fontauna da Liberted dvantò,
Dim, patria, che me fettast, pe 'l render gloriò?
Nu' ais, eau 't rov, quel ossa, del grischun plain d' valur?
Almain fo 'ns vair la fossa, del hom chi 'ns fo onur.


[p. 75]

Malgiaretta.

 
Malgiaretta,
Na vegletta … …
Nata eir' in poverted.
Laboriusa, simpla, schietta
5 Eir' la steda, già giuvnetta,
E taunt pü in ot' eted.

Ne stüdgieda,
Ne lettreda
Vaiv' la ün bel sclarimaint: …
10 Be la Bibgia ell' avaiva
E sovenz a lò legiaiva
Dschand: „quist ais da Dieu 'l preschaint.“

Sia cretta
Eira netta
15 Ferm sieu crair nel avegnir:
„Perche esser trists aquia?
Nus chi essens sün la via,
Tiers nos Bap in tschel dad ir!“

Buna glüna
20 Füt adüna
La compagna da sieus dis.
[p. 76] Zuond gugent ella riaiva,
Et il spass cha ella faiva
Eira bel — e d' bun avis. —

25 „Non se bricha
Co glieud richa
Non sun saimp' r in grand pisser? —


[p. 157 modifica]

Eau trais raunschs ün di avaiva
E continuamaing stüdgiaiva
30 Pe 'ls vair sgürs — nua 'ls dess plazzer?
Mi' amia
Fantasia
Fò ch' eau 'ls met suot mieu cuschin:
Tuot la not füt inquieta
35 Non durmit neir brich ün' etta
Tmand ils leders da contin.“

Malgiaretta
La povretta
Gnit ad ans o chauntasett:
40 Con sieus ögls plains da sgürezza,
Esprimind dutsch' allegrezza
Cò a Dieu sieu spiert rendet.

[p. 77] Miliunaris,
Dignitaris,
45 Vivais vus uschè containts? —
E cur gnid' ais eir voss' ura
Da passer da quaista dmura,
Vais eir vus tels ots imaints?

[p. 94]

Nel god.


O god, o god, dilletta dmura!
Cur sun in tè sulet
Schi vain tiers mè Quel da sü sura,
E 'm impla con dallet!

5 Chers utschellets intuorn mè chaunten,
— Els am cognuoschen già —
Co mieus imaints a Dieu 's preschainten
Sentind l' allelujà.

Un ovelet con dutsch murmuri,
10 Sper mè vi passa our;
Dalöntsch del muond, con sieu schuschuri
Poss' eau urer da cour!

[p. 158 modifica]158 Conradin de Flugi

Dels böschs las tschimas as inclinen …
Sco uondas … sün il mer,
15 E mieu penser bain ingiuvinen,
E vöglen l' affirmer —

O god, o god, dilletta dmura!
Cur sun in tè sulet
Schi vain tiers mè Quel da sü sura,
20 E 'm impla con dallet!

[p. 19]

Plaunt d' ün inamurò.

(Traduziun our del frances.)


L' alba spunt' e ta port' ais sareda,
Ma chera, perchè dormast tü?
Uoss' ais svessa lo rösa alveda,
O schi leiva, o schi stò sü!

     5 O tü mia chera,
     Sainta mieu clam,
     L' amur qui chaunta:
     Eau crid, eau am!
Tuot batt' a la porta tia,
10 L' aurora disch: eau main il di;
L' utschè disch: eau sun l' armonia,
E mieu cour disch: l' amur ais qui —

     O tü mia chera
     Sainta mieu clam,
     15 L' amur qui chaunta:
     Eau crid, eau am! …
Eau t' adur, aungel, eau t' am, duonna,
Dieu da la duonna nascher m' ho fat —
Mieu cour tel dutsch amur m' impuonna,
20 Del tieu ais el del tuot atratt!
     [p. 20] O tü mia chera,
     Sainta mieu clam,
     L' amur qui chaunta:
     Eau crid, eau am!
     …

[p. 159 modifica] [p. 51]

Che ais poesia?

(Imitazion).

Poesia ais cordöli —
E la seria chanzun vain
Our del cour be lur con zeli,
Cur el da tristezz' ais plain —

5 Eir algrezch' ais poesia —
E la legra chanzun vain
Our del cour cun ravaschia,
Cur el, da plaschair, ais plain —

Mo dutscha melanconia,
10 Il pü bel attrat contain!
Eau il pü am poesia
Cur la sort' uschè dal sain.


La Fossa.

(Trad. o. d. de Salis.)

La foss' ais fopp' e queta
Sieu ur — spaventamaint,
Con nair contuorn cuvern' la
Pajais tuot incontschaint.

5 Il chaunt da filomela
Non aintra in sieu sain,
Las fluors dell' amizizia
Crouden be sü 'l terrain.

Las spusas bandunedas
10 Inutil faun qui plaunt,
Dels orfens il cordöli
La fossa non pass' aint.

Ma oter lö non 's chatta
Pel pos desiderò,
15 Be tres la porta schüra
A chesa sia 's vò.

[p. 160 modifica]160 Conradin de Flugi

p. 91]

La Povretta.
(Trad. o. d. Nina Camenisch.)
Bap e mamma he eau pers,
Frars e sruors, eir quels he pers
Et üngün he in quist muond
Chi mè ama da cour zuond.

5 E bels ögls non he eau neir,
Scorts discuors fer non sè neir,
Zuond ünguott' chi dò amur,
E ma bram' ais bè amur.

Batz e bains non he eau brich,
10 Abits bels non hè neir brich;
Poverted no 'm fess dolur
Sch' ün cour mieu füss, plain d' amur!

Na povrett' uschè plaundschet,
Mo sieu plaunt üngün tadlet —
15 Cò od' ell' ün pled zuond cler:
„Amur, amur at vögl eau der.“

Amur sulet ho 'l muond creò,
Amur a mort per nus s' ho dò,
E tel amur — refletta bain,
20 Te ama et in chüra 't tain!

  1. *) Alchüns dian „Splers“.
  2. „Chüralla“ in tudaisch, Schmetterling. Alchüns dian „splêr“, sco vain eir nomno ün utschè da rapina.